ప్రతిపక్షం, సెప్టెంబర్ 11: వినాయక చవితి సమీపిస్తుండటంతో తెలుగు రాష్ట్రాల్లోని వీధులు గణేశ్ మండపాలతో కళకళలాడుతున్నాయి. చిన్నచిన్న గల్లీల నుంచి ప్రధాన కూడళ్ల వరకు ఎక్కడ చూసినా గణపతి విగ్రహాలు, మండపాల ఏర్పాట్లు కనిపిస్తున్నాయి. అయితే నేడు ఎంతో సాధారణంగా కనిపించే ఈ సామూహిక గణేశ్ ఉత్సవాల వెనుక దేశ స్వాతంత్ర్యోద్యమంతో ముడిపడిన ఒక గొప్ప చరిత్ర ఉంది. ప్రజలను ఒకచోట చేర్చి, యువతలో జాతీయ భావాలను పెంపొందించేందుకు ప్రారంభమైన ఈ ఉత్సవాలు కాలక్రమంలో దేశవ్యాప్తంగా విస్తరించాయి.
1893లో లోకమాన్య బాలగంగాధర తిలక్ సార్వజనిక గణేశ్ ఉత్సవాలకు శ్రీకారం చుట్టారు. అప్పట్లో బ్రిటిష్ పాలన కొనసాగుతున్న సమయంలో ప్రజలు పెద్ద సంఖ్యలో ఒకచోట చేరడంపై అనేక ఆంక్షలు ఉండేవి. ఈ పరిస్థితుల్లో మతపరమైన వేడుకల రూపంలో ప్రజలను ఏకం చేయడంతో పాటు వారిలో దేశభక్తి, స్వాతంత్ర్య కాంక్షను పెంపొందించాలనే ఉద్దేశంతో తిలక్ గణేశ్ ఉత్సవాలను సామూహికంగా నిర్వహించే సంప్రదాయాన్ని ప్రోత్సహించారు.
గణేశ్ ఉత్సవాలను కేవలం ఆధ్యాత్మిక కార్యక్రమాలకే పరిమితం చేయకుండా సామాజిక చైతన్యానికి వేదికగా మార్చారు. కులమత భేదాలను పక్కనపెట్టి ప్రజలంతా కలిసి ఉత్సవాల్లో పాల్గొనేలా ప్రోత్సహించారు. ముఖ్యంగా యువతను పెద్ద సంఖ్యలో భాగస్వాములను చేయడం ద్వారా వారిలో జాతీయ భావాలను, స్వాతంత్ర్య పోరాటంపై అవగాహనను పెంచేందుకు ప్రయత్నించారు.
తిలక్ ఇచ్చిన పిలుపు ప్రభావం దేశంలోని అనేక ప్రాంతాలకు విస్తరించింది. హైదరాబాద్లోనూ ఈ సంప్రదాయం త్వరగానే అడుగుపెట్టింది. తిలక్ స్ఫూర్తితో భారత గుణవర్ధక సంస్థ 1895లో హైదరాబాద్లోని శాలిబండ ప్రాంతంలో గణేశ్ ఉత్సవాలను నిర్వహించినట్లు చారిత్రక ఆధారాలు పేర్కొంటున్నాయి. అప్పట్లో సామూహికంగా నిర్వహించిన ఈ ఉత్సవాలు ప్రజల్లో మంచి స్పందనను తెచ్చుకున్నాయి.
శాలిబండలో ప్రారంభమైన ఈ సంప్రదాయం ఆ తర్వాత హైదరాబాద్లోని ఇతర ప్రాంతాలకు కూడా విస్తరించింది. వీధులు, కాలనీలు, కూడళ్లలో ప్రజలు కలిసి గణేశ్ మండపాలను ఏర్పాటు చేసి ఉత్సవాలను నిర్వహించడం ఆనవాయితీగా మారింది. కాలక్రమంలో ఈ సంప్రదాయం దేశంలోని అనేక ప్రాంతాలకు విస్తరించి నేడు గణేశ్ చవితి భారతదేశంలోనే అత్యంత వైభవంగా నిర్వహించే సామూహిక పండుగల్లో ఒకటిగా మారింది.
నేటి గణేశ్ ఉత్సవాల రూపం అప్పటి పరిస్థితులతో పోలిస్తే పూర్తిగా మారిపోయింది. భారీ విగ్రహాలు, ప్రత్యేక అలంకరణలు, సాంస్కృతిక కార్యక్రమాలు, భక్తి కార్యక్రమాలతో ఉత్సవాలు ఘనంగా జరుగుతున్నాయి. అయినప్పటికీ ప్రజలను ఒకచోట చేర్చడం, సామాజిక ఐక్యతను పెంపొందించడం అనే ప్రాథమిక స్ఫూర్తి మాత్రం కొనసాగుతోంది.
ముఖ్యంగా హైదరాబాద్ నగరంలో గల్లీ గల్లీలో ఏర్పాటు చేసే గణేశ్ మండపాలు నగర సంస్కృతిలో ఒక ప్రత్యేక భాగంగా మారాయి. చిన్న మండపం అయినా, భారీ మండపం అయినా స్థానికులు కలిసి నిర్వహించడం ద్వారా సమాజంలో పరస్పర సహకారం, ఐక్యత పెరుగుతుంది. యువత ఉత్సవాల నిర్వహణలో కీలక పాత్ర పోషిస్తూ తమ ప్రాంత ప్రజలను ఒకచోటకు తీసుకువస్తున్నారు.
అందుకే నేడు మనం గల్లీలో చూస్తున్న ప్రతి గణేశ్ మండపం వెనుక కేవలం భక్తి మాత్రమే కాదు.. ప్రజలను ఏకం చేసిన ఒక చారిత్రక నేపథ్యం కూడా ఉంది. స్వాతంత్ర్యోద్యమ కాలంలో ప్రజల్లో చైతన్యం నింపేందుకు ప్రారంభమైన సామూహిక గణేశ్ ఉత్సవాలు కాలానుగుణంగా రూపం మార్చుకున్నా, సమాజాన్ని ఒక్కతాటిపైకి తీసుకువచ్చే సంప్రదాయంగా ఇప్పటికీ కొనసాగుతున్నాయి.
వినాయక చవితి సందర్భంగా గల్లీ గల్లీలో కొలువుదీరే గణేశుడు అందరికీ భక్తి, ఐక్యతకు ప్రతీకగా నిలుస్తున్నాడు. ఒకప్పుడు స్వాతంత్ర్య కాంక్షను ప్రజల్లో రగిలించిన ఈ ఉత్సవాలే నేడు సామాజిక ఐక్యతకు, సాంస్కృతిక వైభవానికి ప్రతీకగా మారాయి.
