ప్రతిపక్షం, అక్టోబర్ 17: నవరాత్రుల వేళ దేశవ్యాప్తంగా దుర్గామాత ఉత్సవాలు అంగరంగ వైభవంగా జరుగుతున్నాయి. పల్లెలు, పట్టణాలు అనే తేడా లేకుండా వీధివీధినా అమ్మవారి మండపాలు వెలుస్తున్నాయి. భక్తులు దుర్గాదేవిని దర్శించుకుని ప్రత్యేక పూజలు నిర్వహిస్తున్నారు. అయితే అమ్మవారి విగ్రహాన్ని ఎప్పుడైనా నిశితంగా గమనించారా? ముఖ్యంగా పశ్చిమ బెంగాల్‌లో ఏర్పాటు చేసే కొన్ని దుర్గామాత విగ్రహాల నుదుటిపై పెద్ద బొట్టు కింద చిన్న సాలీడు ఆకారంలో కనిపించే గుర్తు ఉంటుంది. చాలామంది దానిని అలంకరణలో భాగంగా భావిస్తారు. కానీ ఈ గుర్తు వెనుక ఆసక్తికరమైన కథనం, ప్రత్యేకమైన ప్రతీకాత్మక భావన ఉన్నాయని కొన్ని కథనాలు చెబుతున్నాయి. దుర్గామాత విగ్రహాల తయారీలో కనిపించే ఈ ప్రత్యేక గుర్తు గురించి తెలుసుకోవాలంటే బెంగాల్‌ ప్రాంతీయ సంప్రదాయాలు, అక్కడి శిల్పకళా విశేషాలను పరిశీలించాల్సి ఉంటుంది.
హిందూ సంప్రదాయంలో దుర్గాదేవిని శక్తికి, ధైర్యానికి, చెడుపై మంచి సాధించిన విజయానికి ప్రతీకగా ఆరాధిస్తారు. పురాణ కథనాల ప్రకారం, మహిషాసురుడు అనే రాక్షసుడి ఆగడాలను అణచివేయడానికి దుర్గాదేవి భీకర యుద్ధం చేసి చివరకు అతడిని సంహరించింది. ఈ విజయాన్ని దుర్గాపూజ సందర్భంగా భక్తులు ఘనంగా స్మరించుకుంటారు. అయితే కొన్ని ప్రచార కథనాల్లో, మహిషాసురుడితో యుద్ధం జరుగుతున్న సమయంలో ఒక చిన్న సాలీడు అమ్మవారికి సహాయం చేసిందని చెబుతారు. ఆ సాలీడు రాక్షసుడి కళ్లను కప్పి అతడిని బలహీనపరిచిందని, తద్వారా అమ్మవారి విజయానికి తోడ్పడిందని ఈ కథనం వివరిస్తోంది. అయితే ఈ కథకు సంబంధించిన ప్రామాణిక పురాణ ఆధారాలు స్పష్టంగా నిర్ధారించబడలేదు. అందువల్ల దీనిని విస్తృతంగా ఆమోదించబడిన పురాణ ఘట్టంగా కాకుండా, ప్రచారంలో ఉన్న ఒక కథనంగా చూడాలి.
ఈ కథనం ప్రకారం, చిన్న జీవి చేసిన సహాయాన్ని గుర్తిస్తూ దుర్గాదేవి తన నుదుటిపై బొట్టు కింద సాలీడు గుర్తును ధరించినట్లు చెబుతారు. ఈ గుర్తు వెనుక ఉన్న ప్రధాన భావన ఏమిటంటే, విజయం సాధించడంలో చిన్నదైనా పెద్దదైనా ప్రతి సహకారానికి విలువ ఉంటుందనేది. మహిషాసురుడిపై అమ్మవారు సాధించిన విజయాన్ని కేవలం శక్తికి సంబంధించిన ఘట్టంగానే కాకుండా, వివిధ రూపాల్లో లభించే సహకారం ప్రాధాన్యాన్ని గుర్తుచేసే కథగా కూడా ఈ వివరణలో పేర్కొంటారు. అయితే ఈ అర్థం అన్ని ప్రాంతాల్లోనూ పాటించే ఏకైక సంప్రదాయమని చెప్పడానికి ఆధారాలు లేవు.
పశ్చిమ బెంగాల్‌లో దుర్గాపూజకు ప్రత్యేకమైన సాంస్కృతిక ప్రాధాన్యం ఉంది. ముఖ్యంగా కోల్‌కతాలోని కుమార్టులి ప్రాంతం దుర్గామాత విగ్రహాల తయారీకి ప్రసిద్ధి చెందింది. ఇక్కడి శిల్పులు మట్టి, గడ్డి, ఇతర పదార్థాలతో విగ్రహాలను రూపొందించి, రంగులు, ఆభరణాలు, ముఖ కవళికలతో అందంగా తీర్చిదిద్దుతారు. అమ్మవారి నుదురు, కళ్ల ఆకృతి, బొట్టు, అలంకరణ వంటి సూక్ష్మ అంశాలకు ప్రత్యేక శ్రద్ధ చూపిస్తారు. కొన్ని విగ్రహాల్లో బొట్టు కింద కనిపించే చిన్న గుర్తును సాలీడు ఆకారంగా అభివర్ణిస్తూ కథనాలు ప్రచారంలో ఉన్నాయి. అయితే ఆ గుర్తును అన్ని విగ్రహాల్లో తప్పనిసరిగా రూపొందిస్తారని, అది లేకపోతే విగ్రహం అసంపూర్ణమని భావిస్తారని చెప్పడానికి స్వతంత్ర ఆధారాలు అవసరం.
ఇదే కాకుండా, సాలీడు తన గూడును తానే నిర్మించుకోవడం, అవసరమైనప్పుడు దానిని విడిచిపెట్టడం వంటి సహజ లక్షణాలను సృష్టి, లయ భావనలతో పోల్చే ప్రతీకాత్మక వివరణలు కూడా ఉన్నాయి. జగన్మాత సృష్టికి మూలమని, సమస్త జగత్తును తన శక్తితో నడిపిస్తుందని విశ్వసించే ఆధ్యాత్మిక భావనతో ఈ పోలికను కొందరు అనుసంధానిస్తారు. అయితే ఇది కూడా ఒక ప్రతీకాత్మక వ్యాఖ్యానమే తప్ప, దుర్గామాత విగ్రహాల్లోని ప్రతి సాలీడు గుర్తుకు ఇదే కారణమని నిర్ధారించలేం.
మొత్తంగా, దుర్గామాత నుదుటిపై బొట్టు కింద కనిపించే సాలీడు ఆకారపు గుర్తు గురించి ఆసక్తికరమైన కథనాలు ప్రచారంలో ఉన్నప్పటికీ, దాని వెనుక ఉన్న చారిత్రక లేదా పురాణ ప్రామాణికతపై స్పష్టత అవసరం. దుర్గాపూజలో ప్రాంతీయ సంప్రదాయాలు, శిల్పకళా పద్ధతులు, స్థానిక విశ్వాసాలు విభిన్నంగా ఉండవచ్చు. అందుకే ఇలాంటి విశేషాలను తెలుసుకునేటప్పుడు వాటి వెనుక ఉన్న కథనాలను ఆసక్తిగా చదవడంతో పాటు, ప్రామాణిక ఆధారాలు ఉన్నాయా లేదా అన్న విషయాన్ని కూడా పరిశీలించడం ముఖ్యం.
